ravago

Decenije pada populacije mladih u Srbiji

Decenije pada populacije mladih u Srbiji

Republički zavod za statistiku beleži socio-ekonomske pokazatelje o mladima od Drugog svetskog rata do poslednjeg popisa stanovništva

U prvom popisu nakon Drugog svetskog rata zabeleženo je nešto više od 6,5 miliona ukupnog stanovništva u Republici Srbiji. Tada je bilo oko 1,8 miliona mladog stanovništva, što je činilo 27,7% ukupne populacije tadašnje jugoslovenske Republike Srbije, navodi se u studiji "Mladi u Srbiji početkom 21. veka", koju je izdao Republički zavod za statistiku. Udeo muškog i ženskog mladog stanovništva u ukupnom muškom i ženskom stanovništvu bio je gotovo jednak (28,2 % muško, 28,3 % žensko stanovništvo). Apsolutni broj ženskog mladog stanovništva bio je veći, kao što je bio veći i ukupan broj žena za 5,9 % od ukupnog broja muškaraca. U Popisu 1948. godine to je bila populacija koja je rođena u periodu od 1919. do 1933. godine, znači u godinama nakon Prvog svetskog rata. To je period Velike svetske ekonomske krize, koja je imala značajnog uticaja i na ovim prostorima.

Do narednog popisa (1953), porastao je ukupan broj stanovnika u Republici Srbiji za 6,9%, a broj mladog stanovništva je porastao za 13,4%. I ovo stanovništvo je rođeno u međuratnom periodu i u vreme Velike svetske ekonomske krize i nakon nje. To su deca iz kompenzacionog perioda nakon Prvog svetskog rata, kada je rađan veći broj dece, a posebno veći broj muškaraca. Prema podacima Popisa 1953. godine, u Srbiji je bio najveći udeo mladog stanovništva u celokupnom posmatranom periodu, i oni su činili 29,3% stanovništva tadašnje Republike. Po podacima Popisa 1961. godine, ukupan broj stanovnika u Republici Srbiji povećan je za 9,5%, a u isto vreme je broj mladog stanovništva smanjen za 9,3%. To su lica koja su rođena u godinama nakon ekonomske krize, u predratnim godinama, kao i oni koji su se rađali tokom Drugog svetskog rata, što je glavni razlog pada broja mladih. Udeo mladih u ukupnoj populaciji smanjen je na 24,3%. U narednih deset godina povećan je ukupan broj stanovnika Srbije na preko 8,4 miliona, a broj mladih je premašio dva miliona. 

Rast ukupne populacije u međupopisnom periodu 1961--1971. godine bio je maksimalan nakon Drugog svetskog rata i iznosio je 10,5%, kao i rast mladog stanovništva (9,9%). Zbog nešto većeg rasta broja ukupne populacije od rasta broja mladih i udeo mladih u 14 15 ukupnom stanovništvu je nešto smanjen (na 24,2%). I nakon ovog popisa 1971. godine nastavljen je porast kako broja ukupnog, tako i broja mladog stanovništva. Rezultati Popisa 1981. godine beleže maksimalan broj stanovnika u Republici u posleratnom periodu (oko 9,3 miliona). Tada je i broj mladih bio maksimalan (oko 2,2 miliona). U međupopisnom periodu, 1971--1981. godine, rast ukupnog broja stanovnika bio je za 10,3%, a mladih za 7,4%. Ovi mladi ljudi su rođeni u periodu od 1952. do 1966. godine, a to je vreme ekonomskog oporavka zemlje posle ratnih razaranja i period prosperiteta i uspona privrede. Pozitivna ekonomska kretanja su imala uticaj i na rast nataliteta. 

Međutim, i pored porasta broja mladih, brži i veći rast broja ukupnog stanovništva doveo je do laganog pada udela mladih u ukupnom stanovništvu na 23,5%. Od 1991. godine dolazi do izvesnih problema prilikom popisa stanovništva. Stanovništvo na prostoru Kosova i Metohije, kao i izvestan broj albanskih stanovnika u opštinama na jugu Srbije ka granici sa Kosovom i Metohijom, nije popisan, tako da nemamo realnu sliku broja stanovnika na prostoru cele Republike Srbije sa pokrajinama. Iz tih razloga su analizirane promene broja mladog stanovništva u Republici Srbiji sa AP Kosovo i Metohija do Popisa 1981. godine, a od Popisa 1991. godine bez AP Kosovo i Metohija, odnosno na prostoru centralne Srbije i Vojvodine. Promena teritorijalnog obuhvata popisanog stanovništva je glavni razlog velike promene broja ukupnog i broja mladog stanovništva na prostoru Republike Srbije. 

Između Popisa 1981. i 1991. godine smanjen je ukupan broj stanovnika za 16,0%, dok je broj mladih smanjen čak za 30,0%. Prema ovim pokazateljima vidimo koliko je populacija na Kosmetu mlada, kada je za čak 30% smanjen udeo mladih u ukupnoj populaciji Srbije bez Kosmeta. Stanovništvo na prostoru Kosova i Metohije je u posleratnom periodu imalo izuzetno visoke stope prirodnog priraštaja, čije vrednosti su bile više od 25,0. Izuzetno visoke stope prirodnog priraštaja na Kosovu i Metohiji dovele su do porasta broja mladog stanovništva u periodu od 1948. do 1981. godine za 156,6% (sa 165 204 na 423 835). Međutim, od sedamdesetih godina 20. veka dolazi do promena kod prirodnog kretanja stanovništva, tako da su stope prirodnog priraštaja opale sa 29,9‰ u 1969. na 23,0‰ u 1989. godini, a do 2000. godine su opale na 15,7. Na prostoru Republike Srbije bez Kosova i Metohije u periodu nakon Drugog svetskog rata bile su slične promene broja ukupnog i mladog stanovništva kao i u Republici Srbiji sa Kosovom i Metohijom. Ukupno stanovništvo je imalo rast sve do međupopisnog perioda 1991--2002. godine, kada je došlo do opadanja i pored imigracije izbeglih lica, kojih je registrovano preko 600 000. U periodu od 1948. do 1991. godine ukupno stanovništvo je imalo rast za 34,9% (sa 5 800 146 na 7 822 795). Najveći rast broja stanovnika Republike Srbije bez Kosova i Metohije je bio u međupopisnom periodu 1953--1961, iako je to period od samo osam godina. Međutim, pored stanovništva koje je rođeno na prostoru Republike Srbije u posleratnom periodu došlo je do intenzivne kolonizacije iz pasivnih krajeva, juga Srbije, Makedonije, Bosne i Hercegovine, Hrvatske i Crne Gore, tako da je i to stanovništvo imalo uticaja na rast ukupnog broja stanovnika. Mlado stanovništvo iz ovog perioda (1953--1961) činila su lica koja su rođena u periodu nakon Velike svetske ekonomske krize, ali i predratne krize, kao i oni koji su rođeni tokom Drugog svetskog rata, tako da je u ovom periodu izuzetno veliki pad broja mladog stanovništva (za -12,0%). 

Od 1953. broj mladih stalno u padu

Od 1991. do 2011. godine konstantno opada broj ukupnog stanovništva, i to za 8,1%, a broj mladog stanovništva od 1981, i to za 25,2%. Broj mladog stanovništva je bio najviši 1953. godine (1 831 194 lica) i od tada je u opadanju. Sekundarni maksimum je zabeležen 1981. godine, kada je na prostoru Republike Srbije bez Kosova i Metohije bilo 1 768 589 mladih osoba. Oni su rođeni, kako je već napomenuto, u periodu ekonomskog rasta i prosperiteta tadašnje države, SFRJ (1952--1966). Konstantno opadanje broja mladog stanovništva počelo je nešto ranije nego opadanje broja ukupne populacije, od 1981. godine. Veliki pad broja mladog stanovništva bio je tokom međupopisnog perioda 1981--1991. godine, što je posledica i početka pada prirodnog priraštaja, ali i problema prilikom Popisa 1991. godine.

Kod ukupnog stanovništva u celom posmatranom periodu veći je broj ženskog stanovništva. Životni vek ženske populacije je duži, tako da je to jedan od razloga što je broj žena u ukupnom stanovništvu veći od broja muškaraca, a i muško stanovništvo je više stradalo u ratovima. Ali kod mladog stanovništva je nešto drugačija polna struktura. Do 1961. godine je veći broj žena, na šta je veliki uticaj imao ratni period, kada je muška populacija više stradala. Od 1961. godine u polnoj strukturi dominira muško stanovništvo. Udeo ove mlade populacije je u porastu, tako da su 1961. godine činili 50,1% od ukupnog mladog stanovništva, a 2011. godine 51,2%. Smanjenje udela ženske populacije od šezdesetih godina je posledica i prirodne zakonitosti jer se rodi više dečaka nego devojčica. 

Navala u gradove

Više od polovine mlade populacije (59,6%) još je na početku 21. veka (2002. godine) živelo na prostoru urbanih područja. Najviše gradskog stanovništva je imalo područje Beogradskog regiona, čak 81,2%. U Vojvodini, gde je velika koncentracija stanovništva u većim gradovima (Novi Sad, Subotica, Sombor, Kikinda, Zrenjanin, Pančevo, Vršac), procenat urbanog mladog stanovništva je bio 58,6. Region Južne i Istočne Srbije je imao 53,3% mladog stanovništva u urbanim sredinama. Jedino je Region Zapadne Srbije i Šumadije imao manje mladih stanovnika u gradovima nego u selima (49,4 : 50,6) 

U periodu od 2002. do 2011. godine povećan je broj mladih u gradovima, na 61,2%. Međutim, apsolutni broj mladih u svim regionima i u gradskim i seoskim sredinama je smanjen. Procenat urbanog mladog stanovništva je bio 2011. godine u svim regionima veći u odnosu na procenat ruralnog stanovništva. Godine 2011. Beogradski region je imao najviše mladih koji su živeli u gradskim naseljima (80,8%), a najmanje Region Šumadije i Zapadne Srbije (50,2%). U gradskim naseljima je veći procenat mlade ženske populacije, dok je u seoskim naseljima veći procenat mlade muške populacije u odnosu na ukupan broj mladog ženskog i muškog stanovništva po regionima.

Ako posmatramo udeo mladog stanovništva u ukupnom u Republici Srbiji, po regionima i oblastima, vidimo da je 2002. godine bio najveći na prostoru Beogradskog regiona (20,7%), a najmanji u Regionu Južne i Istočne Srbije (19,3%). Zbog velike emigracije i niskog prirodnog priraštaja u Regionu Južne i Istočne Srbije najmanje je mladog stanovništva. Posebno se izdvaja Zaječarska oblast po izuzetno niskom udelu mladih (16,6% po Popisu 2002, a 15,4% 2011. godine). Raška oblast na jugu Srbije se izdvaja po najvećem udelu mladih (22,1 % 2002, a 20,2% 2011. godine). Veći udeo mladih u Raškoj oblasti je u opštinama Sjenica, Prijepolje, Novi Pazar i Tutin. Povećan procenat mladih u ovim oblastima je posledica etničkog sastava. U njima je značajan udeo muslimanskog stanovništva. Iznad proseka 2011. godine su bile i Južnobačka i Pčinjska oblast. U Pčinjskoj oblasti takođe ima uticaj etnički sastav, a u Južnobačkoj oblasti imigracija je imala uticaja na veći udeo mladih u odnosu na druge oblasti zbog Novog Sada i doseljavanja mladih na prostor ovog grada i njegove okoline. 

Ekonomske migracije i pražnjenje sela

Intenzivan pad broja mladog stanovništva, a time i opadanje gustine mladih stanovnika u Srbiji posledica je pada nataliteta i emigracije. Šezdesetih godina 20. veka je značajan broj mladih ljudi odlazio iz zemlje. To su poznate ekonomske migracije ka zemljama Zapadne i Srednje Evrope. Pored emigracije, tokom šezdesetih, a posebno sedamdesetih godina sve je prisutnija migracija selo -- grad, što je dovelo do pražnjenja sela. Odlaskom mladih smanjen je fertilni kontingent. To je dalje dovelo do opadanja prirodnog priraštaja. 
Ekonomsko-politička nesigurnost od devedesetih godina je samo intenzivirala emigraciju, a mladi ljudi koji su ostali u zemlji odlučuju se na manji broj dece ili ne kreću u avanturu rađanja dece. Istraživanja urađena prvih godina 21. veka su utvrdila da je sve veći broj mladih koji žele da odu iz zemlje. 

Oko 18% mladih, koji su najobrazovaniji i aktivna lica sa zanimanjima iz oblasti koje su najviše tražene u svetu, doneli su odluku da odu iz zemlje. Pored njih, još 43% mladih bi otišlo iz zemlje čim bi im se ukazala prilika . Čak 61% mladih je otišlo ili bi sigurno otišlo iz zemlje, što navodi na postavljanje jednog logičnog pitanja, ako znamo da su mladi „budućnost‘‘ jedne zemlje: Na kome će ostati ova zemlja i kakva je njena budućnost? Očekivano je bilo da će nakon promene režima u Srbiji doći do zaustavljanja odliva mladih iz zemlje, međutim, te promene nisu dovele do zaustavljanja, nego u pojedinim krajevima Srbije i intenziviranja. 

Mladi ljudi, danas, jesu generacije rođene pre raspada bivše Jugoslavije (SFRJ) kada su se već osetili politički i ekonomski problemi, zatim rođeni tokom ratova (1991--1995), oružanih sukoba na Kosmetu (1998--1999), bombardovanja Jugoslavije od strane NATO-a, prelomne 2000. (petooktobarska „građanska revolucija‘‘) i brojnih drugih ekonomsko-političkih događaja, koji su obeležili poslednje dve decenije 20. i prvu deceniju 21. veka. Šta je to što bi mlade zadržalo da ostanu u zemlji? Veliki problemi, koji ostaju nerešeni decenijama u Srbiji, obeshrabrili su mlade u pogledu stručnog usavršavanja, napredovanja u profesiji, normalnog životnog standarda i sigurnosti. Planovi i težnje su, za veliki broj mladih, samo velike želje, koje neće ili će teško ostvariti. Zato su mladi u dilemi: ostati ili otići i tražiti rešenje negde u drugim zemljama.

Već više od dve decenije mladi ljudi čekaju da diplomiraju, pa da emigriraju. Ekonomski oporavak i sigurnost, politička stabilnost, kulturni napredak, promene sistema vrednosti u društvu i izlazak iz gerontokratije su neke od važnih promena koje bi zadržale mlade ljude. Ovakav tok broja mladog stanovništva nije karakterističan samo za Republiku Srbiju. 
Slična je situacija, još devedesetih godina, bila i u drugim državama u našem okruženju. Nakon raspada bivše Jugoslavije, utvrđeno je da je broj mladog stanovništva nastavio da opada i u Hrvatskoj, Crnoj Gori, Makedoniji, Sloveniji, kao i u Bosni i Hercegovini. Situacija nije bolja ni u zemljama istočnog Balkana koje su ušle u EU. Ekonomska situacija nije dobra ni u tim zemljama, ali je mladima, nakon njihovog ulaska u EU, lakše da izađu iz zemlje. 

Kritične razmere pražnjenja sela

Tokom burne istorije dolazilo je do masovnih migracija, kao i onih manjeg obima. Na razmeštaj mladog stanovništva u Srbiji najveći uticaj imaju, pored reljefnih karakteristika, neke društvene promene. Ekonomske migracije od šezdesetih godina 20. veka, kao i ekonomsko- politička previranja s kraja 20. i početka 21. veka dovela su do prerazmeštanja, kako ukupnog tako i mladog stanovništva na prostoru Republike Srbije. U prvim decenijama nakon Drugog svetskog rata došlo je do laganog smanjenja broja mladog stanovništva po kilometru kvadratnom u seoskim područjima, a do porasta u gradskim. Poslednjih decenija 20. veka dolazi do intenziviranja migracija ka većim gradskim centrima, tako da imamo porast koncentracije mladih u Beogradu, Novom Sadu, Nišu, Kragujevcu.

Međutim, u prvoj deceniji 21. veka smanjenje broja stanovništva, kako ukupnog tako i mladog, dovelo je do opadanja broja mladog stanovništva po kilometru kvadratnom i u većim gradskim centrima. Pražnjenje ruralnih područja je proces koji traje decenijama i na početku 21. veka ima kritične razmere zbog izuzetno malog broja stanovnika u tim sredinama, a posebno pogranični ruralni atari. Mlado stanovništvo Republike se koncentriše u središnjim delovima, u Pomoravlju, u Beogradu i oko njega, kao i na prostoru Vojvodine. Međutim, i banatski deo je sve ređe naseljen, dok se koncentracija vrši ka Novom Sadu. 

Odliv mladog stanovništva iz ruralnih sredina je veći nego iz gradskih. Godine 2002. je 38,8% mladih emigriralo iz gradova, a 61,2% iz sela. Najviše mladih iz ruralnih sredina otišlo je u Austriju (12 259 lica ili 24,6% od ukupnog broja u ruralnim sredinama), Nemačku (12 004 lica ili 24,0%) i Švajcarsku (11 381 lice ili 22,8%). Veći broj emigranata je još u Francuskoj (3 507), Italiji (2 667) i Švedskoj (1 334). U ostale države je emigracija bila manjeg obima (ispod 1 000 lica). U Holandiju, Kanadu, SAD i Australiju je odlazilo više stanovnika iz gradova nego iz sela. Iz gradskih sredina mladi su, kao emigranti, najviše odlazili u Nemačku (9 389 lica ili 29,7%), Švajcarsku (3 028 lica ili 9,6%) i Austriju (3 011 lica ili 9,5%).

Unutrašnje migracije mladih 

Unutrašnje migracije su bitne za demografski i ekonomski razvoj zemlje. U periodu devedesetih godina 20. godina političke i ekonomske promene su uticale na intenziviranje dinamike migracija iz sela ka gradu. Priliv mladih u gradovima je doveo do bolje demografske strukture u njima, međutim, s vremenom je najveći deo tih generacija ušao u grupu starog stanovništva, a broj dece u njihovim porodicama je sveden na manji broj nego na selu i bio je daleko ispod potreba prostog obnavljanja stanovništva. Ovakav trend će se nastaviti i u budućnosti. 

Prerazmeštaj stanovništva unutar granica Republike Srbije je doveo do pražnjenja seoskih naselja, posebno onih koja su loše saobraćajno povezana sa većim gradskim centrima. Faktori koji su uticali na emigraciju iz sela su kako ekonomski, tako i kulturni činioci koji omogućavaju sadržajniji život u gradovima. S druge strane, život u seoskim područjima omogućava i dopunsku zaradu od poljoprivrednih proizvoda. 

Međutim, današnje radno vreme u državnim i privatnim firmama ne ostavlja puno vremena za dodatne poslove kod kuće. Ograničavajući faktori, koji otežavaju život u gradovima, jesu visoke cene nekretnina, kao i visoke cene komunalija. Česte su migracije iz seoskih područja koja su dalje od grada, ka selima koja su bliže većim gradskim centrima ili u prigradska naselja, tako da dolazi do širenja gradskih urbanih zona zbog rasta koncentracije stanovništva u naseljima koja su na periferiji gradskih zona. 

Najveće demografske promene su u naseljima koja su u prvoj gravitacionoj zoni, posebno Beograda i Novog Sada. Migracije iz seoskih sredina u gradske vezane su za period industrijalizacije. Nastavljene su i u periodu kada je došlo do zatvaranja brojnih industrijskih objekata. Tada je stanovništvo i dalje migriralo u gradove zbog većih mogućnosti zapošljavanja. Mladi najpre dolaze na školovanje i studiranje, i veliki broj njih ostaje zbog brojnih prednosti u gradovima. Čak kada kvalitet života u gradovima ne zadovolji očekivanja, retko dolazi do suprotnih migracija. Kada aspiracije ne budu zadovoljene, češće je prilagođavanje urbanim uslovima nego odlazak iz gradova. Koncentracija stanovništva u gradovima nije poboljšala demografsku situaciju. 

Odselilo se 9.824 Vojvođana 

Brojna su istraživanja takvih demografskih tokova u gradovima. Ekonomska situacija je sigurno jedan od faktora koji demografske promene u urbanim sredinama vodi ka depopulaciji kao i u ruralnim sredinama. Intenzivna unutrašnja preseljenja u Republici Srbiji su evidentna i na početku druge decenije 21. veka. Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku, a koje dobijaju od Ministarstva unutrašnjih poslova, na osnovu formulara prijave i odjave prebivališta, svake godine može da se vidi koliki je migracioni saldo unutrašnjih migracija u opštinama Srbije.

U ovoj studiji o mladima analizana je 2012. godina. Iz regiona Južne i Istočne Srbije iselilo se 15 130 mladih lica, a najviše odseljenih je sa 24, 25 i 26 godina. Region Vojvodine je imao 9 824 odseljena lica od kojih su najbrojniji mladi sa 25 i 26 godina. Mlada 9 693 lica je iseljeno iz Beogradskog regiona, i to je najviše onih koji imaju 28 i 29 godina. Iz Regiona Šumadije i Zapadne Srbije je te godine bilo najmanje mladih koji su odseljeni, 6 992 lica među kojima je najviše onih čija je starost bila 24, 25 i 26 godina. Mlado stanovništvo po završetku fakulteta ili master studija, posle nemogućnosti da nađe posao u svom mestu prebivališta, odlučuje se na migraciju.

U Beogradskom regionu je veća starost mladog stanovništva koje se odseljava. U svim regionima žene u većem broju odlaze iz mesta prebivališta i one su mnogo aktivniji učesnici migracija nego muškarci. Doseljavanja su najbrojnija u Beogradskom regionu i na prostoru Regiona Vojvodine. Ove regije se izdvajaju po broju imigranata zbog većeg broja useljenja u velike gradove (Beograd i Novi Sad). Migracioni saldo je uglavnom negativan u većini opština Republike Srbije. Pozitivan je u Opštini Subotica, opštinama koje su blizu Novog Sada (Temerin, Bački Petrovac i Petrovaradin), opštinama u okolini Beograda, potom u opštinama Kragujevac, Jagodina, niškim opštinama i Opštini Novi Pazar. Među opštinama sa pozitivnim migracionim saldom je i Opština Bač, ali sa malim brojem (samo dva mlada lica su činila taj pozitivan migracioni saldo). Priliv stanovništva beleže opštine koje su saobraćajno dobro povezane sa velikim centrima. U njima su stanovi i komunalne obaveze jeftinije te se mladi odlučuju na doseljavanje i u manje centre. Sve više je mladih koji se iseljavaju iz velikih gradova i nastanjuju se u opštinama koje su im blizu, ali su pogodnije i jeftinije za život.

 

 

 

Poslednja izmena
eu
Poljoprivrednik
NS tim
Savet za stampu
zagreb velesajam
Razvojni fond Vojvodine