ravago

Pola veka broj mladih opada, još decenijama Srbija će demografski stariti

Pola veka broj mladih opada, još decenijama Srbija će demografski stariti

Srbija imala oko dva miliona mladih i oni su činili nešto manje od trećine populacije. Za pola veka taj potencijal smanjen na oko 1,3 milion, manje od petine stanovništva

Promene broja mladog stanovništva koje su se desile u proteklih pola veka su značajne i ukazuju na to da su mladi, bilo da žive na selu ili u gradu, u tom periodu bili pred mnogim izazovima i poteškoćama.

Nekada je Srbija imala nešto manje od dva miliona mladih i oni su činili nešto manje od trećine populacije. Mladi su tada bili energetski potencijal koji je izgradio razrušenu zemlju nakon rata. Taj potencijal je u pedesetogodišnjem periodu smanjen na oko milion i trista hiljada i činili su manje od petine stanovništva, navodi se u studiji o mladima u 21. veku Republičkog zavoda za statistiku.

- Samo u brojevima izgubljena je snaga mladih koji su spremni da nose teret izgradnje, revitalizacije i razvoja Srbije. Pored brojeva koji ukazuju na problem, mnogo veći problem je gubitak volje, želje, nade, kulturnog i nacionalnog identiteta, odnosno gubitak svega onoga što su imali mladi na početku 20. veka. Za jedan vek, koliko je prošlo od početka borbi za formiranje nove države u kojoj su prvi put ujedinjeni narodi na ovim prostorima, mladi se bore za sopstveni identitet.

Mladi prihvataju informacije koje plasiraju pojedini mediji, na osnovu kojih dobar deo njih formira kulturne vrednosti i one su im često jedino merilo za životne standarde. S druge strane, reforme u obrazovanju ne uspevaju da povežu ovaj važni nacionalni institucionalni segment sa privrednom strukturom zemlje na funkcionalan način. Mada trenutna, vrlo nestabilna ekonomska situacija na globalnom, pa samim tim i na nacionalnom nivou, otežava organizovanje obrazovanja na takav način koji može da vrati pravi sistem vrednosti u zemlju – navodi se u zaključku studije koji nosi naslov “Mladi u Srbiji – generacija budućnosti ili generacija u emigraciji”.

Današnje generacije mladih su rađane poslednjih godina postojanja SFRJ, potom u državama koje su formirane devedesetih godina 20. veka. Promene teritorijalnog okvira, ratna dešavanja, politička previranja imali su veće posledice. Nekad privredno značajna zemlja na ovim prostorima je sistematski uništavana. Velikih preduzeća, koja su zapošljavala i veliki broj mladih po završetku srednje škole i fakulteta, danas nema. Mladi se nakon završetka školovanja suočavaju sa velikim problemom – nemogućnost pronalaska zaposlenja. Zato se mladi koncentrišu u velikim gradskim centrima i oko njih -- Novog Sada, Beograda, Niša, Kragujevca, Čačka. Pogranične opštine, posebno one duž istočne granice, ostaju bez mladih. Pored preseljavanja mladih od granica sa istoka i zapada ka centralnoj osovini (Pomoravlju), odvija se i odlazak sa juga i naseljavanje severa.

Šta može mlade vratiti u opštine iz kojih se već decenijama iseljavaju? Nužan je oporavak privrede, pre svega njenog primarnog sektora, gde dominantnu ulogu na našim geografskim prostorima ima poljoprivreda i realno smanjen sekundarni sektor, gde poseban značaj treba dati energetici, prehrambenoj i drugim tradicionalnim industrijskim granama. Time se obezbeđuje stabilno utemeljen tercijarni sektor koji je važan pokazatelj razvijenosti privrede na nacionalnom ili regionalnom prostoru.

Kohorta mladih su starosne strukture koje treba da formiraju porodice. Međutim, ekonomska neizvesnost i politička nesigurnost su odluku o stupanju u brak i formiranju porodice sve više pomerili ka godinama u kojima „mladi‘‘ više ne spadaju u contingent mladih. Često se čuje odluka mladih bračnih parova da ne žele decu u ovakvom vremenu. Pored njih, brojni su slučajevi bračnih parova da ne mogu da imaju decu. Psihička opterećenost brojnim problemima, hrana koju konzumiramo, vazduh koji smo udisali za vreme „Milosrdnog anđela‘‘, koji ima dalekosežne posledice, svakako ima uticaja na problem sa sterilitetom kod mladih. Mlade majke, do 29 godina, trebalo bi da rađaju najveći broj dece, a one rađaju oko 60% živorođenih beba, zbog toga što je sve više majki koje rađaju prvo dete u tridesetim godinama. Najviše mlade majke rode po jedno dete. U regijama Srbije gde je zadržan tradicionalan način života (zapadna Srbija i Šumadija) rađa se nešto više dece. Trećina majki koje su rodile po dvoje dece, trećina onih koje su rodile po troje dece i četvrtina majki koje su rodile po četvoro dece upravo su iz ove regije. Školska sprema majki ima veliki uticaj na odluku o broju živorođene dece. Najviše dece imaju majke sa srednjom i osnovnom školom. Sa povećanjem stepena obrazovanja manje je i dece. Mlade majke koje imaju više i visoko obrazovanje imaju, najčešće, jedno dete.

Poslednjih godina, kod visokoobrazovanih majki primećuju se promene koje nisu brojne, ali povećava se broj majki koje rađaju troje ili više dece. Međutim, to se ne može u potpunosti sagledati prilikom analize mladog stanovništva jer one rađaju u kasnijim godinama.

Specifične stope fertiliteta, gde se na 1000 mladih žena rodi manje od 100 dece, pokazuje da to nije dovoljno ni za prostu reprodukciju. Specifične stope fertiliteta su u padu u prvoj deceniji 21. veka. Ali ovo nije karakteristično samo za Republiku Srbiju, zemlju u tranziciji, nego i za mnogo razvijenije države. Brojna istraživanja su pokušala da dođu do pravog odgovora na ovakve promene kod mladih majki. Sigurno je da bi i dalja istraživanja dala i neke druge odgovore.

Specifična stopa smrtnosti je, takođe, u opadanju. Ona je imala više vrednosti početkom prve decenije 21. veka, na šta su veliki uticaj imala ratna dešavanja krajem 20. veka. Međutim, veliki problem je što teška ekonomsko-politička situacija u zemlji povećava broj samoubistava. Više od 10% smrtnosti mladih je posledica samoubistva. Ova činjenica zahteva dodatna ispitivanja psihologije mladih. U kontingentu mladih sve je manje onih koji su u bračnoj vezi. Najviše mladih u braku je u zapadnoj Srbiji i Šumadiji. Najviše razvedenih mladih je u Vojvodini. To je još jedno pitanje koje traži dodatno istraživanje. Da li razvedeni brakovi u Vojvodini imaju veze sa etničkom strukturom, ili ekonomskom situacijom? Ili ima i nekih drugih faktora, kao što su geografske karakteristike prostora?

Odgovor nađu u – emigraciji

Odgovor mladih na celokupnu ekonomsko-političku, kulturnu, vrednosnu situaciju u zemlji je --emigracija. Brojni su mladi koji su sačekali diplomu i potom je priložili sa ostalom dokumentacijom u neku ambasadu, čekajući pozitivan odgovor da napuste ovu neizvesnost. Izrađene su brojne strategije za mlade i programi i predlozi da se mladi zadrže u zemlji. Kako da ih zadržimo, ako im ne možemo omogućiti odgovarajući posao u struci i normalan život dostojan kvalitetno stručno obrazovanog građanina. Čini se da rešavanje emigracije ide pogrešnim putem. Prave se programi da se mladi zadrže u zemlji, posebno visokostručne mlade osobe. Međutim, neophodno je uvesti programe kojima bi se
rešila ekonomska situacija u zemlji, prema kojima bi bilo više radnih mesta koja će biti adekvatno plaćena. Potom je potrebno zemlju politički stabilizovati, vratiti pravi sistem vrednosti. Tada bi mladi ostajali u zemlji. U takvim ekonomskim okolnostima verovatno bi došlo i do povratka mladih u zemlju. Pored odlaska mladih u inostranstvo, mladi su učesnici i unutrašnjih migracija. Pozitivan migracioni saldo u unutrašnjim preseljavanjima ima Beogradski region i Region Vojvodine, dok su ostali regioni južnog
dela Srbije sa većim brojem emigranata, koji su usmereni ka velikim gradskim centrima, koji predstavljaju imigraciona područja.

Veliki problem, u teškoj ekonomskoj situaciji, koji je zadesio Srbiju su i talasi prinudnih imigranata -- izbeglice, interno raseljena lica, kao i lica koja su Sporazumom o readmisiji vraćena u zemlju ili treba da budu vraćena. Izbeglice su na ovom prostoru prisutne već više od dvadeset godina i većina ih se integrisala, vratila u zemlju porekla ili je emigrirala. Mladi ljudi koji su izbegli ili su rođeni na prostoru Srbije, a roditelji su im izbegli, uglavnom su se asimilovali sa autohtonim stanovništvom. U dnevnim migracijama kod mladih osoba dominiraju učenici i studenti. Nezaposlenost mladih ljudi nakon završetka školovanja utiče na manju dnevnu pokretljivost mladih u starijem dobu.

Nezaposlenost najteža boljka

Strukture mladog stanovništva Republike Srbije odslikavaju njihovu međusobnu različitost i regionalnu raznolikost. Neretko se dešava da regioni u severnom delu zemlje -- Beogradski region i Region Vojvodine, imaju veću međusobnu sličnost od preostalog dela Srbije.

U Srbiji je više neaktivnog nego aktivnog mladog stanovništva. Tri četvrtine neaktivnog mladog stanovništva čine učenici i studenti, na osnovu čega se može reći da mladi Srbije radije uče nego što su zaposleni. Najčešće su roditelji ti od kojih zavisi koliko dugo će želeti, moći i morati da finansiraju mlade. Po pitanju zaposlenosti I nezaposlenosti, analize apsolutnih brojeva ukazuju na to da tamo gde je puno mladih ima  puno i zaposlenih i nezaposlenih. Veliki gradovi pružaju veće mogućnosti za zapošljavanje i na taj način čine jedan od najsnažnijih inicijatora unutrašnjih migracija. Svaki peti zaposleni mladi čovek u Srbiji bavi se trgovinom na veliko i malo, a onda I popravkom motornih vozila i motocikala. Potom slede delatnosti u prerađivačkoj industriji i poljoprivredi i državnoj upravi i odbrani ili u obaveznom socijalnom osiguranju. Mladih je nešto više u privrednim u odnosu na neprivredne delatnosti.

Mladih Beogradskog regiona je najviše u delatnostima tercijarnog privrednog sektora, dok u ostalim regionima relativnu većinu imaju mladi koji rade u sekundarnom sektoru. Mladi Srbije teže ka višim stepenima obrazovanja i na tom „putu‘‘ im mogu smetati samo ekonomske prilike roditelja. Obrazovni proces je jedan od najfinijih izgovora odlaganja pronalaska posla, osamostaljivanja i formiranja porodice. Mlade žene u Srbiji su obrazovanije od muškaraca. Udeo fakultetski obrazovanih žena je u prvoj deceniji 21. Veka udvostručen (sa 6,2% na 15,0%). U većini stečenih zvanja prednjače žene. Skoro svaki peti (18,9%) mladi stanovnik Srbije sa stečenim nekim od akademskih zvanja ne živi u gradu. Ova činjenica ukazuje na veliku potencijalnu intelektualnu podršku u ruralnim sredinama, koja bi se mogla angažovati u funkciji zadržavanja mladih na selu, revitalizaciji seoskih naselja i ukazivanja prednosti života i rada van gradskih sredina. Tome u prilog idu podaci o kompjuterskoj pismenosti. Oni govore da je makar dve trećine mladih u svakoj opštini Srbije kompjuterski pismeno. To ujedno znači i da je ovaj veliki udeo kompjuterski pismenih mladih u ukupnom broju mladih potencijalno u permanentnom kontaktu sa bilo kojom tačkom na našoj planeti. Dobra vest je i ta da je kompjuterska nepismenost obrnuto  proporcionalna starosti mladih, za razliku od kompjuterske pismenosti. Dakle, dobra vest je da će buduće generacije mladih biti kompjuterski sve pismenije. „Otvaranje‘‘ elektronskog sveta može da smanji potrebu za odlaskom u inostranstvo, kada je to moguće „iz fotelje‘‘.

Traže dvojno državljanstvo

Prema etničkim karakteristikama, može se reći da pored većinskog srpskog stanovništva, u Srbiji manje etničke grupe daju svakom regionu svoju osobenost. Ona je vidljiva i u duhovnom (na primer običajima) i u materijalnom smislu (na primer u arhitekturi). U Beogradskom regionu je najviše Roma, ali i brojnih drugih malih etničkih grupa koje su se tu našle iz različitih ličnih, istorijskih i političkih razloga. U Regionu Vojvodine žive Srbi, Mađari, Slovaci, Rumuni, Rusini, Hrvati i još petnaestak drugih manjih etničkih grupa. Živeći decenijama jedni pored drugih, razmenjujući saznanja I kulturne tekovine, učinili su Region Vojvodine jednom krajnje originalnom, zanimljivom I funkcionalnom destinacijom. Skoro svaki dvadeseti stanovnik Regiona Vojvodine ni ne želi da se izjasni po pitanju etničke pripadnosti. Neretko se dešava da postoje mladi koji u svojoj porodici imaju pripadnike različitih etničkih grupa.

U Regionu Južne i Istočne Srbije žive Romi, Vlasi i Albanci. Albanci dve opštine na jugu Srbije, Preševa i Bujanovca, bojkotom Popisa 2011. godine negativno su uticali na sve nivoe i vrste njegovih rezultata i njihovu uporedivost sa rezultatima Popisa 2002. godine. U Regionu Šumadije I Zapadne Srbije neizostavno je pomenuti Bošnjake, Rome i one koji se izjašnjavaju kao Muslimani. Romi najčešće ne naseljavaju planinske predele. Bošnjaci su koncentrisani u jugozapadnom delu regiona koji se naziva Stari Vlah i Raška, a koji oni nazivaju Sandžakom. Podaci ukazuju, odnosno upozoravaju, i na to da mladi Srbije sve više teže da steknu dvojno državljanstvo, odnosno državljanstvo Republike Srbije i još neke države. Takva pojava je posledica najviše specifičnih spoljnopolitičkih prilika u kojima se Srbija nalazi već više od dve decenije, odnosno od kada mladi, o kojima se govori, i postoje.

U skladu sa postojanjem različitih etničkih grupa, postoji i pojava izjašnjavanja o različitim maternjim jezicima. Mladi koji žive u sredinama u kojima preovlađuje neka etnička grupa imaju mogućnost da pohađaju obrazovne ustanove različitih obrazovnih nivoa (vrtiće, osnovne škole, srednje škole, pa i neke fakultete) na svom maternjem jeziku. Neki jezici su i deklarisani kao službeni u Regionu Vojvodine. Pored obrazovanja, na njima se izražavaju i različita sredstva informisanja (novine, radio, televizija itd.). Istini za volju, na taj način su neke etničke grupe privilegovane (Mađari, Slovaci, Rumuni, Rusini, Hrvati) u odnosu na ostale. Pored toga, mladi Srbije žive u vremenu, važnom istorijskom trenutku, kada nastaju novi jezici. U odnosu na Popis 2002. godine, iz rezultata Popisa 2011. godine izdvojilo se skoro 400 mladih koji su se izjasnili da im je maternji crnogorski jezik.
Različite etničke grupe se različito izjašnjavaju po pitanju veroispovesti. Depopulacija je uticala na smanjivanje broja mladih, a time i na broj onih koji su se izjasnili po pitanju veroispovesti. Broj mladih hrišćana je smanjen za više od 180 000. Prirodno kretanje unutar određenih etničkih grupa direktno implicira kretanje broja vernika u određenim religijama. Od Popisa 2002. do Popisa 2011, izuzev Regiona Južne I Istočne Srbije, broj mladih muslimana je uvećan od 48,2% u Beogradskom regionu do 136,7%
u Regionu Šumadije i Zapadne Srbije. Iako je veronauka, kao opcioni predmet uvedena 2001. godine, među mladima Srbije, a naročito u Beogradskom regionu, istočnjačke religije I ateizam su u porastu. Mladi Srbije žive u stanovima koji se nalaze u njihovom vlasništvu i imaju mali broj članova domaćinstava. S obzirom na to da je broj članova mladih domaćinstava smanjen u odnosu na stanje iz 2002. godine, nema demografskih osnova na osnovu kojih bi se mogao prognozirati njihov rast. Mladi se, naročito u gradskim sredinama, sve češće odlučuju za samački život. Jedino ostaje hipotetička mogućnost da s obzirom na to da nemaju više od 29 godina, imaju u reproduktivnom smislu još „vremena‘‘ da uvećaju broj članova svojih domaćinstava.

Rezultati projekcija ukazuju da će u narednih trideset godina stanovništvo Republike Srbije i dalje biti izloženo delovanju procesa demografskog starenja, po svim varijantama. Razlike po varijantama bi se ispoljavale jedino u brzini procesa starenja, zakljućuje se u studiji Republičkog zavoda za statistiku. 

 

Poslednja izmena
eu
Poljoprivrednik
NS tim
Savet za stampu
zagreb velesajam