ravago

Srpski Spartanci s Titelskog brega

Srpski Spartanci s Titelskog brega

Prvi put, kao Filovo, beleže se njegovi poreski obveznici u defteru Segedinskog sandžaka iz 1560

Advokati, kao ljudi ozbiljni i inokosni, koji (uglavnom) ništa ne pričaju napamet već se trude da tvrdnje potkrepe i čvrstim dokazima, samo da imaju više sklonosti ka istoriji,
lako bi potvrdili stav da je i poslednji plot u Srbiji stariji od Amerike. Novosadski pravnik Dragoslav Ćurčić nije vodio se istorijskim izmaglicama i produktima nacionalnog romantizma, već koristio isključivo relevantne izvore za pisanje monografije zavičajnog Vilova, naselja Šajkaške, koje ima posebno važno mesto u Velikoj buni 1848.

Ušoreno u podnožju Titelskog brega, Vilovo je, neznano kad, nastalo na plavinama Velikog i surduka Stražilovo, ali se prvi put, kao Filovo, beleže njegovi poreski obveznici u defteru Segedinskog sandžaka iz 1560. Evlija Čelebija, pet godina kasnije, spominje naselja na putu od Kovilja do Titela, a Vilovo je i u Pomeniku manastira Kruševo iz Polimlja. Tokom rata hrišćanske Evrope protiv Turaka krajem 17. veka tu je štacija armade Eugena Savojskog, koji je, spremajući se za bitku kod Sente, sagradio most preko močvara i odredio dva puka kirasira, teških konjanika, da ga čuvaju od eventualne osmanlijske najezde.

Već 1702. Vilovo je vojni šanac u sastavu Podunavske vojne granice, a 1715. spominje se kao Vilvar, koji imperiji Habzburga obezbeđuje jednu pešadijsku kompaniju, a tad joj je na čelu bio poručnik Bora Jovanović. Većina prezimena ljutih šajkaških graničara svedoči o tome da su većina žitelja Srbi doseljeni iz obližnjih bačkih mesta, pa dominiraju ona data po toponimima kao što su Arađanin, Slankamenac, Vrbašanin, a kasnije ima i Subotičkih, Petrovačkih, Kerskih, Leđanaca...

Ratovali su Vilovčani, kao i svi ostali Šajkašani, za bečke careve, uživajući svoje, krvlju plaćene, graničarske privilegije, ali su u ugarskoj fertutmi 1848. došli u ozbiljnu pogibelj. Suočeni s potpunim mađarskim negiranjem Srba kao političkog naroda, pobuniše se i na oružje digoše, ne voljni da Beču pomognu, već da svoja prava i nacionalno dostojanstvo odbrane. Prvobitni zanos, rasplamsan odlukama Majske skupštine u Karlovcima i početnim pobedama srpskog oružja, brzo je splasnuo pred reteriranjem bečkog dvora u odnosu na zahteve Ugara i sve češćim vojnim porazima, pa je prolećna ofanziva generala Percela, prononsiranog krvnika srpskog i palikuće, sa strahom dočekana. Na Titelskom bregu se za svega tri dana sjatilo čak 40.000 izbeglica i da ne bi pomirenja surevnjivog patrijarha Rajačića s već preslavnim mladim vojskovođom Đorđem Stratimirovićem, ko zna kako bi stradanje završilo. Sa zahvalnošću su dočekali dobrovoljce iz matice Srbije, utvrdili se šančevima na Drvarici, a noćni napad srpske vojske (Mihailo Polit-Desančić je tvrdio da se „mogu sravniti sa Špartancima”), predvođene majorom Jovanom Stefanovićem, potpuno je u odsudnoj bici, svojevrsnoj osveti za klanicu kod Sentomaša, razbio Percelove nadmoćne trupe, a sam Stefanović, zbog svog herojstva, uzvisi porodično ime u red plemića i dobi predikt „ot Vilova“.

Slava srpskih graničara, na sablji dobijena, potpuno je zakrilila svakodnevni život Vilovčana, a oni su samo želeli da žive čestit život srpskog bogobojažljivog domaćina, o čemu svedoči i hram o kojem, mada zasigurno starostavnijem, postoje zapisi iz 1777. kao crkvi od čerpića sazidanoj i šindrom pokrivenoj. Svetom Mrati, odnosno kralju Stefanu Prvovenčanom je posvećen, a uz dozvolu Dvorskog ratnog saveta, Vilovčani počeše 1805. novi da podižu i posao obaviše već sledeće godine. Mada nevelik, može se podičiti prelepim ikonostasom, prvim do sad poznatim radom znamenitog baroknog slikara i ikonopisca Stefana Teneckog.

Razvojačenje je Vilovčanima teško palo pa je nesnalaženje u mirnodopskom životu potrajalo. Naročito su se špekulacije s ritskom zemljom i uzimanje zelenaških kredita svetili meštanima sledećih decenija, a so na ranu je dodavao proces surove mađarizacije, kad je Vilovo preimenovano u Tunderes. Zato ne čudi mahnito veselje kad su 1918. prve srpske jedinice ušle u selo. Slobodno ispovedajući veru i uživajući sva nacionalna prava, meštani su i danas skloni da godine između dva velika rata proglase za najsrećniji period svog bitisanja na ovoj plavnoj ravnici. Tako bi sve do krvave mađarske januarske Racije 1942, kad je pogubljeno 66 muškaraca, žena i dece.
Sudbine i burnu prošlost svojih predaka Vilovčani sad mogu naći u sveobuhvatnoj Ćurčićevoj knjizi.

Uticaj dudare na teoriju relativiteta

Okruženi vodoplavnim lesom, pa stoga valjda i pomalo melahonični, Vilovčani i danas pamte događaj kojim malo koja varoš srpska, a bogami i svetska, može da se diči. Naime, malo selo je imalo jedinstvenu priliku da početkom prošlog veka ugosti i Alberta Ajnštajna, koji je, dve godine nakon što je zaprepastio naučni svet svojom opštom teorijom relativiteta, posećujući tazbinu i mada zakleti antialkoholičar, „koštao“ dudaru na jednoj svadbi u Vilovu. Da li je to imalo uticaja na potonju specijalnu teoriju relatitiviteta, i koliko, tema je za naučnu fantastiku.

(Dnevnik, M. Miljenović)

Sledeći članak
Nova vina Potisja
eu
Poljoprivrednik
NS tim
Savet za stampu
Agrobrand
Razvojni fond Vojvodine