ravago

Tursko kupatilo u Baču svedok istorije

Tursko kupatilo u Baču svedok istorije

Zbog dugogodišnjeg nemara, tursko kupatilo nema izgled koji bi ukazivao o kako značajnom objektu se radi

Tursko kupatilo ili hamam u Baču predstavlja vredno i retko svedočanstvo o vremenu osmanske dominacije na ovom prostoru. Ostaci kupatila su u delu naselja koje pripada ulaznoj kapiji grada, ali zbog dugogodišnjeg nemara, nema izgled koji bi ukazivao o kako značajnom objektu se radi. Hamam je stavljen pod zaštitu države još 1972. godine, imajući u vidu istorijske, kulturne i arhitektonske vrednosti, a potom je kategorisan kao kulturno dobro od velikog značaja za Srbiju, ali nije dobio dužnu pažnju. Međutim, već desetak godina se ulažu napori da se ovaj spomenik kulture bar delimično sačuva.

Hamam u Baču najverovatnije je izgrađen krajem 16. veka, a sigurno nakon 1578. godine, pošto se do tada ne pominje u zvaničnim turskim „tefterima“. Zabeležio ga je Evlija Čelebija u svojim putopisima 1665. godine.

- Hamam u Baču predstavlja vredno i retko svedočanstvo o vremenu osmanske dominacije na prostorima Vojvodine. Turska kupatila ili hamami, spadaju u red tipičnog islamskog graditeljstva, reč je o javnim, profanim građevinama, nastalim pod uticajem religije i običaja, a koje su često imale naglašen dekorativni i monumentalni karakter. Prostor u kome se nalazi hamam, a to je kod gornje kapije grada, bio je od velike važnosti za javne funkcije, a naslanjao se neposredno na zonu trgovišta. Po svemu sudeći ovde su se dešavale brojne komunikacije koje su ostvarivane u Baču i na mostu grada. Po popisu iz 1578. godine, u Baču su bile četiri mahale u naselju i dve u gradu, tvrđavi i podgrađu – pojašnjava istorijski kontekst direktor Fonda „Vekovi Bača” Vesna Glavočević.

Reč je o manjem jednostrukom kupatilu, kojem su očuvane potrebni delovi namenjeni osnovnim funkcijama. U prednjem delu se nalaze ostaci prostorije za pripremu kupanja ili odmor nakon kupanja. Iz ove prostorije oblika izduženog pravougaonika, ulazilo se u dve prostorije za kupanje, koje se zovu halvate ili intimne prostorije. Leva prostorija približno kvadratne osnove, bila je opremljena i za kupanje u pari, o čemu svedoči lučni otvor prema zadnjoj prostoriji, gde je grejana voda natkrivena kupolom.

Ostaci pandantifa ( sfernog trugla iznad četiri ugla kvadratnog prostora, koji služi da bi se omogućio prelaz u kružnu osnovu kubeta), svedoče da je prostorija bila natkrivena kupolom, što upućuje i na njen veći značaj. Desno u prostoriji nalazio se takozvani halvat, koji je služio za klasično kupanje, koje se obavljalo polivanjem iz posude. Taj deo bio je natkriven poluobličastim svodom. U objektu su sačuvane niše gde je odlagana oprema i pribor. Zadnji deo su činili manja prostorija, rezervoar za hladnu vodu, terazije i prostorija u kojoj je grejana voda, takozvana hazna, gde se nalazilo ložište na sredini prostorije.

O tome kako je kupatilo funkcionisalo još se vidi na samom objektu. Sačuvani su ostaci razvoda tople i hladne vode kroz glinene cevi, preko ventilacionih kanala u zidovima, kuda je uklanjan dim, pa do duplog poda sa zidanim stupcima – hipokaustima, za potrebe podnog grejanja gde je strujao vruć vazduh. Objektu nedostaju prostorije, od kojih su neke izgorele, neke su nestale pod opterećenjem zuba vremena, a neke su devastirane nebrigom o objektu u prošlosti.
Hamam je zidan opekom starog formata, sa masivnim zidovima, a elementi koji čine konstrukciju su tipski, kao što je kupola na pandantifima kao dominantan i prepoznatljiv element i poluobličasti svodovi, koji su postojali samostalno. U Srbiji postoje još dva jednostruka hamama, u Vranju i Nišu, a hamami u Jošaničkoj banji, Soko Banji i Novom Pazaru su posebna vrsta, takozvane kapliye.


Nakon Drugog svetskog rata, hamam je ponovo ostao razgrađen, a deo opeke je raznesen za gradnju Zadružnog doma na trgu, koji je zbog nesolidne gradnje ubrzo srušen. Ostaci objekta daju dovoljno podataka za njegovu delimičnu rekonstrukciju, a postoji i zainteresovanost iz Gazu univerziteta u Ankari, za obnovu ovog zdanja. U lokalnoj zajednici postoji ideja da se sruši susedna kuća kako bi se hamam oslobodio. Svakako da bi rekonstrukcija hamama bila od koristi u svrhu razvoja turizma, kao deo bogatog mozaika Bača u kojem su kao dragulji poređani Tvrđava, manastir Bođani, Franjevački samostan..

Svest o vrednosti

Nakon odlaska Turaka 1686. godine hamam je devastiran i prepušten raznošenju materijala. Sa severoistočne strane sagrađena je kuća, delimično naslonjena na temelj nosećeg zida. Ipak je u novije vreme postojala svest o vrednosti ostataka kupatila.

- Na fotografijama sa početka 20. veka, vidi se zidana ograda, koja je služila da obezbedi hamam od daljeg razgrađivanja, kao i susedna kuća i kuća sa zadnje strane, koja je bila pokrivena slamom. Ko je tada ogradio hamam očito ga je smatrao vrednošću, a čini se da su u to vreme ograđeni i kalvarija i prostor oko ulazne kapije – dodala je Vesna Glavočević.

(Dnevnik)

Poslednja izmena
Pročitano 902 puta
eu
Poljoprivrednik
NS tim
Savet za stampu
Agrobrand
Razvojni fond Vojvodine